باد فتق یعنی بیرونزدگی بخشی از روده یا چربی شکم از نقطهی ضعیف دیوارهی عضلانی. شایعترین محل آن کشالهی ران مردان است و بهصورت برآمدگی دیده میشود که با سرفه یا زور زدن بزرگتر میشود و معمولاً هنگام دراز کشیدن داخل میرود. بیشتر فتقها بیخطرند ولی اگر برآمدگی سفت شد، با فشار داخل نرفت و درد شدید داشت — اورژانسی است و باید فوراً به بیمارستان مراجعه کنید.
باد فتق یا هرنیا (Hernia) مشکلی شایع بوده که سبب بروز برآمدگی موضعی در ناحیه شکم یا کشاله ران می شود. با اینکه فتق ها در اغلب موارد بی خطر هستند اما گاهی اوقات می توانند سبب ایجاد درد و ناراحتی نیز شوند. در این مقاله ماهیت، عوامل رایج و نحوه درمان فتق ها بیان می شود.
فتق (Hernia) چیست و کجاست؟
در این مطلب نکاتی کلیدی درباره هرنیا ها بیان شده است. فتق ها اغلب هیچ گونه علائم مشکل سازی ایجاد نمی کنند. با این حال، شکایت از درد فتق شکم می تواند بیانگر وجود مشکلی جدی باشد.
تشخیص این موارد معمولا آسان بوده و با لمس یا مشاهده کردن برآمدگی امکان پذیر است. درمان این فتق ها می تواند از پایش فتق تا جراحی ترمیمی را شامل شود. این جراحی ها از طریق ایجاد یک سوراخ یا برش بر سطح شکم انجام می شوند. جراحی فتق اینگوئینال (در ناحیه کشاله ران) در کودکان و افراد مسن شیوع بیشتری دارد.
فتق هنگامی بروز می دهد که یک ضعف یا سوراخ در پریتوئن به وجود می آید. پریتوئن یک دیواره عضلانی است که معمولا اندام های شکمی را در جای خود نگه می دارد.
این نقص در پریتوئن به بافت ها و اندام ها این امکان را می دهد که به دیواره شکم فشار وارد کرده و فتق یا برآمدگی بر روی آن ایجاد کنند. امکان دارد این برآمدگی در هنگام دراز کشیدن صاف شده و یا بتوان آن را با فشار به داخل راند. سرفه کردن می تواند سبب پدیدار شدن مجدد فتق نافی شود.
هر جایی از بدن که جداره بافت نگهدارنده یک اندام ضعیف باشد؛ فتق میتواند اتفاق بیافتد. فتق مزمن معولا در ناحیه شکمی رخ میدهد، همچنین فتق میتواند در ران، ناف و ناحیه کشاله ران دیده شود.
انواع فتق ها
هرنیا ها معمولا در نواحی زیر یافت می شوند:
✅ کشاله ران
فتق رانی سبب بروز یک برآمدگی در زیر کشاله ران شده که در زنان شیوع بیشتری دارد. فتق اینگوئینال یک برآمدگی در ناحیه کشاله ران است که می تواند تا به کیسه بیضه نیز انتشار یابد. این نوع فتق در مردان شیوع بیشتری دارد.
✅ ناحیه بالایی شکم
فتق هیاتال یا هیاتوس هنگامی به وجود می آید که محتویات ناحیه بالایی شکم از طریق سوراخ دیافراگم به حفره قفسه سینه راه می یابند.
✅ ناف
برآمدگی این ناحیه به وسیله هرنیا ناف یا اطراف آن به وجود می آید.
✅ جای زخم جراحی
جراحی های شکمی به دلیل ایجاد برش و جای زخم می توانند به بروز فتق منجر شوند.
علت ایجاد فتق
صرف نظر از فتق برشی، بروز فتق هیچ گونه دلیل مشخصی ندارد. خطر ابتلا به هرنیا همگام با افزایش سن بیشتر شده و در مردان شیوع بیشتری دارد. فتق می تواند مادرزادی بوده و یا در کودکی به دلیل ضعف دیواره شکمی به وجود آید. فعالیت ها و مشکلات پزشکی که سبب افزایش فشار بر دیواره شکم می شوند می توانند به بروز فتق منجر شوند. از جمله آن ها می توان به موارد زیر اشاره کرد:
- زور زدن در دستشویی (برای مثال، ناشی از یبوست طولانی مدت)
- سرفه مداوم
- سیستیک فیبروزیس
- بزرگی پروستات
- زور زدن برای دفع ادرار
- اضافه وزن و چاقی
- مایعات شکمی
- بلند کردن اجسام سنگین
- دیالیز صفاقی
- تغذیه ناکافی
- مصرف سیگار
- فشار فیزیکی
- عدم نزول بیضه
عوامل موثر در بروز فتق برشی (Incisional Hernia)
از آنجایی که فتق برشی در نتیجه جراحی به وجود میآید، واضحترین عامل خطر آن سابقه انجام عمل جراحی در ناحیه شکم است. بیشترین احتمال ابتلای افراد ۳ تا ۶ ماه پس از جراحی است؛ یعنی زمانی که بافتهای اسکار هنوز استحکام کافی را به دست نیاوردهاند.
عوامل دیگری نیز احتمال ایجاد این نوع فتق را به شدت افزایش میدهند که مهمترین آنها عبارتاند از:
- ✅ انجام فعالیتهای بدنی شدید: بلند کردن اجسام سنگین یا تمرینات سخت قبل از ترمیم کامل دیواره شکم.
- ✅ افزایش وزن و چاقی: بالا رفتن چربی احشایی که فشار مضاعفی بر محل بخیهها وارد میکند.
- ✅ بارداری: کشیدگی و افزایش فشار داخل شکمی در طول دوران بارداری.
چه کسانی در معرض خطر فتق اینگوئینال (کشاله ران) هستند؟
فتق اینگوئینال یا فتق کشاله ران شایعترین نوع فتق است. گروهها و افراد زیر بیش از سایرین در معرض ابتلا به این عارضه قرار دارند:
- مردان: به دلیل ساختار آناتومیک کانال اینگوئینال و محل عبور طناب منوی، مردان تا ۸ برابر بیشتر از زنان مبتلا میشوند.
- افراد مسن: افزایش سن منجر به تضعیف تدریجی عضلات و بافتهای همبند دیواره شکم میشود.
- افراد دارای سابقه خانوادگی: ژنتیک و ضعف مادرزادی در کلاژنسازی ریسک فتق را بالا میبرد.
- سابقه قبلی ابتلا به فتق: احتمال بروز فتق در سمت دیگر یا عود مجدد در این افراد بیشتر است.
- افراد مبتلا به یبوست مزمن: زور زدن مداوم هنگام دفع، فشار زیادی به کشاله ران وارد میسازد.
- دوران بارداری: به علت افزایش فشار رحم به عروق و دیواره تحتانی شکم.
- مصرفکنندگان دخانیات و سیگار: مواد شیمیایی موجود در تنباکو سنتز کلاژن را مهار کرده و با تضعیف بافتها، زمینه را برای پارگی و بیرونزدگی فراهم میکنند (همچنین سرفه مزمن افراد سیگاری محرک اصلی فتق است).
عوامل موثر در فتق نافی
فتقهای نافی بیشترین شیوع را در بین نوزادان نارس و با وزن کم در هنگام تولد دارند.
عوامل خطر ابتلا به این نوع بیماری در بزرگسالان شامل موارد زیر می شوند:
- داشتن اضافه وزن
- بارداری های متعدد
- جنیست زن
عوامل خطر ابتلا به فتق هیاتال
افراد چاق و دارای سن بیش از 50 سال از نظر ابتلا به فتق هیاتال در معرض خطر بالاتری قرار دارند.
علائم فتق
در بسیاری از موارد فتق تنها یک تورم بدون درد است که هیچ مشکلی ایجاد نکرده و به هیچ مراقبت فوری پزشکی نیاز ندارد. با این وجود، فتق می تواند سبب بروز ناراحتی و درد شده و علائم آن در هنگام ایستادن، زور زدن یا بلند کردن اجسام سنگین تشدید شود.
در برخی موارد، هرنیا نیاز به جراحی فوری دارد. برای مثال، هنگامی که بخشی از روده ها توسط فتق اینگوئینال مسدود یا پیچ خورده می شوند نیاز به جراحی فوری می باشد. در صورتی که فتق اینگوئینال سبب بروز شکایت های حاد شکمی شود نیاز به مراقبت پزشکی فوری می باشد. از جمله این شکایت ها می توان به موارد زیر اشاره کرد:
- درد
- حالت تهوع
- استفراغ
- صاف نشدن برآمدگی با فشار
در این موارد، تورم معمولا سفت و حساس به لمس بوده و نمی توان آن را با فشار صاف کرد. فتق هیاتال می تواند علائم رفلاکس اسیدی معده (همانند سوزش سر دل) را ایجاد کند. این علائم هنگامی ایجاد می شوند که اسید معده به مری راه می یابد.
چگونه بفهمیم باد فتق داریم؟
تشخیص باد فتق در بیشتر موارد با چشم و لمس ممکن است. اگر مشکوک هستید، این سه مرحله را امتحان کنید:
مرحله ۱ — جلوی آینه بایستید و ناحیهی کشالهی ران و بیضهها را نگاه کنید. آیا برآمدگی یا تورمی میبینید؟
مرحله ۲ — با انگشت آرام روی برآمدگی فشار دهید. اگر با فشار ملایم به داخل برود و بعد از برداشتن دست دوباره بیرون بزند، به احتمال زیاد فتق است.
مرحله ۳ — سرفه کنید یا زور بزنید. اگر برآمدگی بزرگتر شد، تشخیص فتق تقریباً قطعی است.
🔴 هشدار — فوراً به اورژانس بروید اگر:
- برآمدگی سفت شده و با فشار به داخل نمیرود
- درد شدید و ناگهانی در ناحیه دارید
- حالت تهوع یا استفراغ همراه با درد شکم دارید
- رنگ پوست روی برآمدگی قرمز یا کبود شده
این علائم نشانهی استرانگوله شدن (فشردگی روده) است و بدون جراحی فوری ممکن است بخشی از روده از بین برود.
عوارض فتق های شدید
40 درصد از فتق های رانی ظرف 2 سال پس از تشخیص منجر به استرانگوله (فشردگی شدید) روده می شوند.استرانگوله شدن عارضه ای است که در آن خون رونده به بافت متوقف شده و نیازمند مراقبت اورژانسی است. این مراجع بهداشتی جراحی های اختیاری و پیشگیرانه را نسبت به جراحی های اورژانسی و پر خطر ترجیح می دهند.
درمان باد فتق در مردان — آیا بدون عمل میشود؟
باد فتق بدون جراحی خودبهخود بهبود نمییابد. هیچ دارو، بند شکمبند یا ورزشی نمیتواند سوراخ دیوارهی عضلانی را ببندد. تنها درمان قطعی، جراحی ترمیمی است. پزشک بر اساس اندازه و محل فتق یکی از دو روش زیر را انتخاب میکند:
| ویژگی | جراحی باز | جراحی لاپاراسکوپی |
|---|---|---|
| نحوهی انجام | برش ۵ تا ۸ سانتی روی کشاله ران | ۳ سوراخ کوچک + دوربین |
| بیهوشی | موضعی یا عمومی | عمومی |
| مدت عمل | حدود ۴۵ دقیقه | حدود ۶۰ دقیقه |
| بازگشت به کار | ۲ تا ۴ هفته | ۱ تا ۲ هفته |
| درد بعد از عمل | متوسط — مسکن لازم است | کمتر |
| احتمال عود | حدود ۱ تا ۳ درصد (با مش) | مشابه |
| بهترین کاربرد | فتق یکطرفهی اولیه | فتق دوطرفه یا عودکرده |
کِی میشود عمل نکرد؟ فقط اگر فتق کوچک و کاملاً بدون علامت باشد، پزشک ممکن است روش «پایش و انتظار» را پیشنهاد کند. ولی فتقهای رانی (فمورال) حتی اگر بیعلامت باشند باید عمل شوند چون ۴۰ درصد آنها ظرف ۲ سال استرانگوله میشوند.
عوارض درمان نکردن باد فتق
اگر فتق درمان نشود، خونرسانی به بخش بیرونزده عضو انجام نمیشود و جریان خون متوقف میشود. امکان دارد سبب انسداد روده همراه با تب، درد شکمی شدید، استفراغ و شوک شود.
برای آشنایی دقیق با مراحل و زمانبندی این عوارض، مقالهی اگر فتق بیضه عمل نشود چه میشود؟ + درمان فتق بیضه بدون جراحی را بخوانید.
فتق در کودکان
فتق اینگوئینال یکی از رایج ترین دلایل جراحی در کودکان و شیرخواران است.
یک مطالعه مروری سیستماتیک از اطلاعات 20 ساله در زمینه جراحی های ترمیم هرنیاکودکان و شیرخواران بیان داشت که جراحی لاپاراسکوپیک در درمان هرنیاهای دو طرفه نسبت به جراحی باز سریع تر است. با این حال، در مدت زمان جراحی ترمیم فتق اینگوئینال یک طرفه تفاوت چشم گیری بین این دو روش وجود نداشت.
با اینکه میزان بازگشت این بیماری در هر دو فرایند یکسان است اما احتمال بروز عوارضی از جمله عفونت زخم در جراحی باز مخصوصا در شیرخواران بیشتر است.
انواع جراحی هرنیا
با اینکه گزینه های جراحی به شرایط هر فرد (از جمله محل فتق) بستگی دارند اما مداخلات جراحی فتق شامل دو نوع کلی می شوند:
- جراحی باز
- جراحی لاپاراسکوپیک
در جراحی ترمیمی باز هرنیا با استفاده از بخیه، مش (نوعی تور) یا هر دو بسته می شود. زخم پوستی ایجاد شده نیز به وسیله بخیه، چفت یا چسب جراحی بسته می شود.
ترمیم لاپاراسکوپیک در جراحی های مجدد و با هدف اجتناب از ایجاد جای زخم های بیشتر انجام می شود. با اینکه هزینه این فرایند بیشتر است اما احتمال بروز عوارضی همچون عفونت در آن کمتر می باشد. در ترمیم لاپاراسکوپیک برش ها کوچک تر و بهبودی پس از عمل سریع تر است.
ترمیم لاپاراسکوپیک توسط یک لوله حاوی چراغ و دوربینی کوچک هدایت می شود اما فتق به همان روش جراحی باز بسته خواهد شد. ابزار های جراحی از طریق برش کوچک دیگری به ناحیه درمان وارد می شوند. جراح جهت داشتن دید بهتر و فضای کار بیشتر حفره شکمی را با استفاده از گاز متورم می کند. فرد در تمام طول فرایند تحت بیهوشی عمومی قرار دارد.
فرق باد فتق با واریکوسل و پروستات
سه مشکل شایعی که مردان را به اشتباه میاندازند: باد فتق، واریکوسل و بزرگی پروستات. هر سه میتوانند احساس سنگینی یا ناراحتی در ناحیهی کشالهی ران و بیضه ایجاد کنند ولی تفاوتهای مهمی دارند:
| ویژگی | باد فتق | واریکوسل | بزرگی پروستات |
|---|---|---|---|
| محل | کشالهی ران، ممکنه تا بیضه بره | بالای بیضه (بیشتر سمت چپ) | علائم ادراری — نه در بیضه |
| شکل | برآمدگی نرم که با فشار داخل میره | حس «کرمهای داخل کیسه» — با فشار داخل نمیره | برآمدگی ظاهری ندارد |
| با سرفه | بزرگتر میشود ✅ | تغییر محسوسی نمیکند | ربطی ندارد |
| درد | با زور زدن و بلند کردن جسم سنگین | درد مبهم بعد از ایستادن طولانی | مشکل ادراری — تکرر و سوزش |
| اثر بر باروری | معمولاً ندارد | ممکنه باعث ناباروری شه | مستقیماً خیر |
| تشخیص | معاینه + سونوگرافی | سونوگرافی داپلر | معاینه + سونوگرافی پروستات |
اگر مطمئن نیستید کدام مشکل را دارید، به متخصص اورولوژی مراجعه کنید. با یک معاینه و سونوگرافی ساده تشخیص قطعی داده میشود. گاهی فتق و واریکوسل همزمان وجود دارند و هر دو در یک جلسهی جراحی قابل درمانند.
برآمدگی یا درد در ناحیهی کشالهی ران دارید؟ تشخیص فتق با یک معاینه مشخص میشود.
دکتر هوشنگ قوامی — بورد تخصصی جراحی کلیه و مجاری ادراری، تهران
ورم کیسه بیضه بعد عمل فتق
یکی از عوارض شایع بعد از عمل فتق، ورم کیسه بیضه بعد از عمل فتق است. برای بهبود این ورم توصیه می شود بیمار به هنگام استراحت پاهای خود را بالا بگیرد و از کمپرس سرد استفاده کند. این تورم گذراست و جای نگرانی نیست.
برای کنترل درد و تیر کشیدن ناحیه بیضه بیمار می تواند تحت نظر پزشک از مسکن استفاده کند، معمولا برای بهبود درد بیضه بعد از عمل فتق ، روزی یک عدد شیاف ایندومتاسین ۱۰۰ توصیه می شود.
مهدی
سه شنبه ۲ شهریور ۰( 5 سال پیش)
تعداد بازدید: 654
مشاهده پرسش
