هیدرونفروز وضعیتی است که بر یک یا هر دو کلیه تأثیر می گذارد. هیدرونفروز در هر سنی ممکن است رخ دهد و حتی شاهد هیدرونفروز کلیه در زنان باردار نیز هستیم. اگر باردار هستید، باید بدانید که چگونه این وضعیت می تواند بر روی بارداری شما تأثیر بگذارد و چگونه می توانید با آن مقابله کنید.
هیدرونفروز چیست؟
هیدرونفروز یک وضعیت است و بیماری نیست. در هیدرونفروز، یک یا هر دو کلیه متورم می شوند، زیرا فشار به کلیه ها وارد می گردد و ادرار نمی تواند از آن ها تخلیه شود. این یک وضعیت ساختاری یا فیزیولوژیکی است که به دلیل نحوه فشار رحم بر مثانه ایجاد می شود.
برای خواندن مطالب بیشتر می توانید مقاله ی هیدرونفروز چیست را مطالعه کنید.
از آنجا که مثانه قادر به تخلیه محتویات خود به دلیل فشار نباشد، ادرار به عقب باز می گردد و باعث تورم کلیه می شود. این حالت با درد همراه است و می تواند بر یک یا هر دو کلیه تأثیر بگذارد.
هیدرونفروز کلیه در زنان باردار بیشتر در سه ماهه دوم، به ویژه در هفته 26 و 28 بارداری مشاهده می شود. این وضعیت در دوران بارداری اغلب ظرف شش هفته پس از زایمان خود به خود از بین می رود. با این حال، گاهی ممکن مدت طولانی ادامه یابد و نیاز به مراقبت های پزشکی داشته باشد.
علت هیدرونفروز کلیه در دوران بارداری
دلایل مختلفی برای بروز هیدرونفروز وجود دارد. برخی از آنها در زیر آمده است:
- یکی از شایع ترین علل هیدرونفروز انسداد در یک یا هر دو حالب است. حالب لوله ای است که کلیه ها را به مثانه متصل می کند. انسداد ممکن است ناشی از سنگ کلیه، زخم یا حتی لخته شدن خون باشد.
- ریفلاکس وزیکواورترال یکی دیگر از علل عمده هیدرونفروز در بارداری است. ریفلاکس وزیکواورترال شرایطی است که در آن دریچه عضلانی (محلی که مجرای ادرار به مثانه وصل می شود) به درستی کار نکند. در نتیجه ادرار به سمت عقب در کلیه ها جریان می یابد و باعث تورم آن ها می گردد.
- تومورهای مجاور یا داخل حالب نیز می توانند باعث ایجاد هیدرونفروز شوند.
- حالب باریک به دلیل برخی نقایص هنگام تولد نیز می تواند منجر به هیدرونفروز شود.
- در دوران بارداری، علت اصلی هیدرونفروز فشار رحم بر روی مثانه و حالب است.
- یکی دیگر از دلایل هیدرونفروز در دوران بارداری افزایش تولید هورمون های بارداری است که عضلات را شل می کند.
- سرطان مثانه و گردن رحم نیز می تواند باعث هیدرونفروز شود.
- سندرم ورید تخمدانی
- دیابت
علائم و نشانه های هیدرونفروز کلیه در زنان باردار
هیدرونفروز علائم زیادی ندارد، اما در صورت بروز این وضعیت ممکن است متوجه علائم زیر شوید. به یاد داشته باشید اگر باردار هستید، شانس بروز این بیماری بسیار زیاد خواهد بود. اگر در دوران بارداری علائم زیر را مشاهده کردید، فورا به پزشک مراجعه کنید.
- درد حاد در شکم یا کمر
- استفراغ و تهوع
- عفونت ادراری مزمن
- تب
- درد کولیکی
- درد قفسه سینه
- خون در ادرار
- تورم بخصوص در پاها
- افزایش دفعات ادرار
آیا ورم کلیه در بارداری خطرناک است؟
پاسخ کوتاه: در بیشتر موارد خیر. ورم کلیه یا هیدرونفروز بارداری یکی از شایع‌ترین تغییرات دوران حاملگی است و تقریباً ۸۰ تا ۹۰ درصد زنان باردار درجه‌ای از آن را تجربه می‌کنند. این وضعیت معمولاً خفیف تا متوسط است و ظرف شش هفته پس از زایمان خودبه‌خود برطرف می‌شود.
⚠ چه زمانی ورم کلیه در بارداری خطرناک می‌شود؟
ورم کلیه زمانی نگران‌کننده است که به گرید ۳ یا ۴ برسد، با عفونت ادراری شدید همراه شود، یا عملکرد کلیه‌ها را مختل کند. در این حالت فشار مداوم ادرار روی بافت کلیه می‌تواند باعث آسیب دائمی شود. همچنین عفونت کلیه درمان‌نشده ممکن است خطر زایمان زودرس یا سپسیس را افزایش دهد. اگر تب بالای ۳۸ درجه، لرز شدید، خون در ادرار یا درد حاد پهلو دارید، فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
نکته‌ی اطمینان‌بخش
ورم خفیف تا متوسط کلیه (گرید ۱ و ۲) در بارداری کاملاً فیزیولوژیک است و جای نگرانی ندارد. با پیگیری منظم سونوگرافی و آزمایش ادرار می‌توان از بروز عوارض جلوگیری کرد.
تفاوت اصلی بین ورم خطرناک و غیرخطرناک به دو عامل بستگی دارد: درجه‌ی ورم و وجود یا عدم وجود عفونت. پزشک متخصص اورولوژی با بررسی سونوگرافی و آزمایش ادرار و خون، شدت وضعیت را مشخص می‌کند و در صورت لزوم اقدام درمانی انجام می‌دهد.
درجه‌بندی ورم کلیه (هیدرونفروز) در بارداری
شدت ورم کلیه با سیستم درجه‌بندی SFU (انجمن اورولوژی جنین) سنجیده می‌شود. این سیستم ورم کلیه را بر اساس میزان گشادشدگی لگنچه و کالیس‌ها و وضعیت بافت کلیه (پارانشیم) به چهار درجه تقسیم می‌کند:
| درجه | وضعیت | نیاز به درمان؟ |
|---|---|---|
| گرید ۱ (خفیف) | فقط لگنچه‌ی کلیه کمی گشاد شده؛ بافت کلیه سالم است | معمولاً نه — فقط پایش سونوگرافی |
| گرید ۲ (متوسط) | لگنچه و کالیس‌ها گشاد شده‌اند؛ بافت کلیه هنوز طبیعی | پایش دقیق‌تر + آزمایش ادرار منظم |
| گرید ۳ (شدید) | ورم زیاد همراه با شروع نازک‌شدن بافت کلیه | بله — ممکن است به استنت یا نفروستومی نیاز باشد |
| گرید ۴ (بسیار شدید) | ورم بسیار شدید؛ بافت کلیه به‌طور قابل‌توجهی نازک و تحلیل رفته | بله — مداخله فوری برای حفظ عملکرد کلیه |
در بارداری، بیشتر مادران ورم گرید ۱ یا ۲ را تجربه می‌کنند که فیزیولوژیک بوده و پس از زایمان برطرف می‌شود. ورم گرید ۳ و ۴ نادرتر است و معمولاً به دلیل سنگ کلیه یا مشکلات ساختاری حالب ایجاد می‌شود و حتماً باید تحت نظر متخصص اورولوژی درمان شود.
سؤالتان را از دکتر قوامی بپرسید
دکتر هوشنگ قوامی، متخصص ارولوژی با بورد تخصصی سال ۱۳۶۳ و بیش از ۴۰ سال طبابت. ویزیت یکشنبه و سه‌شنبه، ساعت ۱۶ تا ۲۰ — کلینیک جراحی میرداماد.
اگر فقط سؤال دارید و نمی‌خواهید نوبت بگیرید، می‌توانید سؤال خود را رایگان در بخش پرسش و پاسخ ثبت کنید.
چرا ورم کلیه راست در بارداری شایع‌تر است؟
یکی از سوالات رایج مادران باردار این است که چرا در سونوگرافی ورم کلیه‌ی راست بیشتر گزارش می‌شود. دلیل آناتومیک مشخصی دارد: رحم در حال رشد به سمت راست متمایل است (این وضعیت «دکستروروتاسیون» نام دارد) و حالب راست را بیشتر تحت فشار قرار می‌دهد. علاوه بر این، ورید تخمدانی راست مستقیماً به ورید اجوف تخلیه می‌شود و فشار بیشتری به حالب همان سمت وارد می‌کند.
به همین دلیل ورم کلیه‌ی راست در بارداری تا سه برابر شایع‌تر از کلیه‌ی چپ است. کلیه‌ی چپ تا حدی توسط سیگموئید (بخشی از روده بزرگ) محافظت می‌شود و فشار کمتری متحمل می‌شود.
تأثیر ورم کلیه مادر بر جنین
ورم خفیف تا متوسط کلیه‌ی مادر به‌تنهایی خطر مستقیمی برای جنین ندارد. مشکل زمانی شروع می‌شود که ورم کلیه با عفونت ادراری شدید یا پیلونفریت (عفونت کلیه) همراه باشد. عفونت کلیه در بارداری اگر درمان نشود می‌تواند خطر زایمان زودرس، وزن کم هنگام تولد و در موارد نادر سپسیس مادر را افزایش دهد.
نکته‌ی مهم
اگر در سونوگرافی دوران بارداری، ورم کلیه‌ی جنین (نه مادر) گزارش شده، موضوع متفاوتی است. هیدرونفروز جنینی یکی از شایع‌ترین یافته‌های سونوگرافی بوده و در بیشتر موارد خودبه‌خود برطرف می‌شود. با این حال نیاز به پیگیری سونوگرافی در هفته‌های بعدی و پس از تولد دارد.
بنابراین مهم‌ترین کار برای حفاظت از سلامت مادر و جنین، انجام آزمایش ادرار منظم در طول بارداری و درمان سریع هرگونه عفونت ادراری است.
تشخیص هیدرونفروز کلیه در زن باردار
روش های مختلفی برای تشخیص هیدرونفروز وجود دارد. این روش ها به پزشک در پیدا کردن مشکل در سیستم ادراری کمک می کنند.
- سونوگرافی یکی از روش های مطمئن برای تشخیص هیدرونفروز است، به خصوص اگر علت آن فیزیولوژیکی باشد. با استفاده از این روش علل مختلفی از جمله سنگ کلیه و سایر انسدادها قابل تشخیص می باشد.
- برای تعیین وجود عفونت در سیستم ادراری آزمایش ادرار نیز پیشنهاد می شود.
- پزشک ممکن است آزمایش خون را برای بررسی کم خونی توصیه کند زیرا یکی از شایع ترین شرایط در زنان باردار می باشد.
- تجزیه و تحلیل GFR و الکترولیت ها برای بررسی عملکرد مناسب کلیه ها نیز می تواند انجام شود.
خطر های هیدرونفروز برای مادر
برخی خطرات مرتبط با هیدرونفروز وجود دارد که باید از آن ها آگاه باشید. اگر فشار غیرمترقبه به کلیه های شما وجود داشته باشد، ممکن است کلیه خود به خود پاره شود. اگر کلیه های شما از قبل آسیب دیده باشند، احتمال پارگی خود به خود کلیه بسیار بیشتر خواهد بود.
اگر این وضعیت درمان نگردد، می تواند کلیه ها را به طور کامل متوقف کند. برای نظارت بر سلامت کلیه ها و دستگاه ادراری، به طور منظم به پزشک مراجعه کنید تا معاینه شوید. پزشک می تواند یک برنامه درمانی برای کاهش فشار بر کلیه ها توصیه کند.
درمان هیدرونفروز در دوران بارداری
مدیریت هیدرونفروز در دوران بارداری با دقت در مراحل مختلف انجام می شود.
- اولین قدم برای درمان هیدرونفروز، استفاده از سوند برای تخلیه ادرار از مثانه است تا فشار را از کلیه ها کاهش دهد.
- مرحله بعدی در درمان شامل تشخیص علت انسداد است. علل مختلف، درمان های مختلفی خواهند داشت. به عنوان مثال، درمان سنگ کلیه با درمان زخم بر روی مجرای ادرار متفاوت خواهد بود.
- هیدرونفروز مربوط به بارداری را می توان با استفاده از مسکن ها و آنتی بیوتیک ها درمان کرد.
مراقبت‌های خانگی برای کاهش ورم کلیه در بارداری
در کنار پیگیری پزشکی، رعایت چند نکته‌ی ساده می‌تواند به کاهش فشار بر کلیه‌ها و پیشگیری از عفونت ادراری در دوران بارداری کمک کند:
- نوشیدن آب کافی: حداقل ۸ تا ۱۰ لیوان آب در روز به تخلیه‌ی بهتر ادرار و شستشوی مجاری ادراری کمک می‌کند.
- خوابیدن روی پهلوی چپ: این وضعیت فشار رحم بر حالب راست را کاهش می‌دهد و جریان ادرار بهتر انجام می‌شود.
- تخلیه‌ی کامل مثانه: ادرار را نگه ندارید و هنگام دفع ادرار، کمی به جلو خم شوید تا مثانه کاملاً تخلیه شود.
- کاهش مصرف نمک: مصرف زیاد نمک باعث احتباس مایعات و افزایش فشار بر کلیه‌ها می‌شود.
- پوشیدن لباس راحت: از لباس‌های تنگ در ناحیه‌ی شکم و لگن خودداری کنید.
⚠ فوراً به اورژانس مراجعه کنید اگر:
- تب بالای ۳۸ درجه همراه با لرز شدید داشته باشید
- خون واضح در ادرار مشاهده کنید
- درد شدید و ناگهانی در پهلو یا کمر داشته باشید که با استراحت بهتر نشود
- قادر به ادرار کردن نباشید
- تهوع و استفراغ شدید همراه با درد کلیه داشته باشید
پیشگیری از ابتلا به این بیماری
متأسفانه بیشتر اختلالات کلیوی علامتی ندارند. برای اجتناب از هیدرونفروز شدید در دوران بارداری باید به صورت منظم به پزشک مراجعه کنید. اسکن کلیه به همراه آزمایش ادرار و آزمایش خون برای بررسی کلیه ها از نظر عفونت باید انجام شود.
در مورد نگرانی های خود با پزشک خود صحبت کنید و تاریخچه کاملی از سوابق پزشکی خود به وی ارائه دهید، به خصوص اگر قبلا دچار اختلالات کلیوی بوده اید. پزشک باید به طور مرتب شما را معاینه کنید و شما باید مراقب هشدارهای وی در مورد اختلالات کلیوی بخصوص هیدرونفروز خفیف باشید.
هیدرونفروز به دلیل فشار ناخواسته بر روی کلیه ها می تواند یک تجربه دردناک در دوران بارداری باشد. علائم آن می توانند ناراحتی زیادی ایجاد کنند. به یاد داشته باشید که بیشتر خانم ها در دوران بارداری از این بیماری رنج می برند. اگر تب، خون در ادرار و درد حاد در شکم یا کمر را تجربه کردید، باید فوراً به پزشک مراجعه کنید.
