برگهی آزمایش دستتان است و کنار PSA یک عدد دیگر هم نوشته: Free PSA. اولین سؤال معمولاً همین است: این عدد باید چند باشد و آیا خبر بدی است؟ این مقاله دقیقاً همین را جواب میدهد: free PSA چیست، نسبتش به total PSA چقدر باید باشد، چطور خودتان آن را حساب کنید، و PSA بالای ۱۰۰ چه معنایی دارد.
جواب کوتاه
عددِ خودِ free PSA بهتنهایی معنی ندارد. آنچه مهم است درصد free PSA نسبت به total PSA است، آن هم فقط وقتی total PSA بین ۴ و ۱۰ باشد: درصد بالای ۲۵ یعنی احتمال سرطان کم است (زیر ۱۰ درصد)؛ درصد زیر ۱۰ یعنی احتمال سرطان حدود ۵۰ درصد است و نمونهبرداری معمولاً لازم میشود.
PSA بالای ۱۰۰ داستان دیگری است: در این سطح free PSA دیگر به کار نمیآید و نمونهبرداری در ۹۵ تا ۱۰۰ درصد موارد سرطان پروستات را تأیید میکند.
free PSA در آزمایش خون چیست؟
PSA یا آنتیژن اختصاصی پروستات، پروتئینی است که سلولهای پروستات میسازند، چه سلول سالم و چه سلول سرطانی، و مقدار کمی از آن وارد خون میشود. این پروتئین در خون به دو شکل میگردد:
- PSA چسبیده (bound): به پروتئینهای دیگر خون متصل است.
- PSA آزاد (free): به چیزی نچسبیده و آزادانه در خون شناور است.
total PSA جمع این دو است. نکتهای که تفسیر را ممکن میکند این است: بافت خوشخیم، یعنی همان بزرگی خوشخیم پروستات، سهم بیشتری PSA آزاد میسازد و بافت سرطانی سهم بیشتری PSA چسبیده. پس هرچه درصد آزاد پایینتر باشد، احتمال سرطان بالاتر میرود. به همین دلیل آزمایشگاه دو عدد به شما میدهد و پزشک به نسبت آنها نگاه میکند، نه به هر کدام جداگانه.
نسبت free PSA به total PSA چقدر باید باشد؟
فرمول ساده است: مقدار free PSA را بر مقدار total PSA تقسیم کنید و در ۱۰۰ ضرب کنید. حاصل «درصد free PSA» است و مرزهای آن در جدول زیر آمده. این جدول فقط برای کسی معنا دارد که total PSA او بین ۴ و ۱۰ است.
| درصد free PSA | احتمال سرطان پروستات | معنی و اقدام معمول |
|---|---|---|
| بالای ۲۵ درصد | کمتر از ۱۰ درصد | ریسک پایین. علت بالا بودن PSA به احتمال زیاد بزرگی خوشخیم است؛ معمولاً پیگیری و تکرار آزمایش کافی است. |
| ۱۰ تا ۲۵ درصد | بینابین | منطقهی مرزی. تصمیم به سن، معاینه، سابقهی خانوادگی، اندازهی پروستات و در صورت نیاز امآرآی بستگی دارد. |
| زیر ۱۰ درصد | حدود ۵۰ درصد | ریسک بالا. نمونهبرداری از پروستات معمولاً توصیه میشود. |
این مرزها از کجا آمدهاند؟ بزرگترین مطالعهی این حوزه که در نشریهی JAMA منتشر شد، ۷۷۳ مرد ۵۰ تا ۷۵ ساله را بررسی کرد که PSA بین ۴ و ۱۰ و معاینهی طبیعی داشتند. مرز ۲۵ درصد، ۹۵ درصد سرطانها را پیدا کرد و در عین حال ۲۰ درصد نمونهبرداریهای بیدلیل را حذف کرد. در همان مطالعه، احتمال سرطان از ۸ درصد در درصدهای بالای free PSA تا ۵۶ درصد در درصدهای پایین متغیر بود.
مرز واحد و جهانی وجود ندارد؛ بعضی مراجع مرز نمونهبرداری را ۱۰ درصد و بعضی ۲۰ درصد میگذارند، و پزشک این عدد را کنار بقیهی اطلاعات میگذارد، نه بهتنهایی.
محاسبهی درصد free PSA با دو مثال واقعی
مثال اول. جواب آزمایش: total PSA = 7.2 و free PSA = 0.61 نانوگرم در میلیلیتر.
- total PSA برابر ۷.۲ است؛ یعنی در منطقهی خاکستری ۴ تا ۱۰. هنوز معلوم نیست علت، بزرگی خوشخیم است یا سرطان.
- عدد ۰.۶۱ بهتنهایی هیچ معنایی ندارد. درصد را حساب میکنیم: (0.61 ÷ 7.2) × 100 = 8.5
- درصد free PSA حدود ۸.۵ است، یعنی زیر ۱۰ و در گروه ریسک بالا. اینجا نمونهبرداری معمولاً توصیه میشود.
مثال دوم. جواب آزمایش: total PSA = 6.0 و free PSA = 1.8.
- total PSA باز هم در منطقهی خاکستری است.
- (1.8 ÷ 6.0) × 100 = 30؛ درصد free PSA برابر ۳۰ است، یعنی بالای ۲۵ و در گروه ریسک پایین.
- با معاینهی طبیعی، این بیمار معمولاً بهجای نمونهبرداری، پیگیری و تکرار آزمایش میگیرد.
هر دو بیمار total PSA تقریباً مشابهی داشتند، ولی مسیرشان کاملاً فرق کرد. همین تفاوت، دلیل وجود آزمایش free PSA است.
free PSA فقط در یک بازه به کار میآید: PSA بین ۴ تا ۱۰
آزمایش free PSA بهتنهایی درخواست نمیشود؛ ابزاری کمکی است که فقط در یک شرایط مشخص ارزش دارد:
- total PSA زیر ۴: احتمال سرطان کم است ولی صفر نیست؛ در مردان ۵۵ سال به بالا با PSA زیر ۴، حدود ۱۵ درصد شیوع سرطان گزارش شده. با این حال در این بازه free PSA معمولاً درخواست نمیشود و پیگیری سالانه کافی است.
- total PSA بین ۴ و ۱۰ (منطقهی خاکستری): به گفتهی مؤسسهی ملی سرطان آمریکا فقط حدود ۲۵ درصد مردانی که بهخاطر PSA بالا نمونهبرداری میشوند سرطان دارند. اینجا free PSA کمک میکند بقیه بیدلیل نمونهبرداری نشوند. اگر عدد شما در همین بازه است، مطلب پروستات با PSA 10 قدمبهقدم مسیر بررسی را توضیح میدهد.
- total PSA بالای ۱۰: احتمال سرطان به حدود ۶۷ درصد میرسد و free PSA دیگر تصمیم را عوض نمیکند؛ مسیر بررسی مستقیم است. برای اعداد بالاتر، مطلب PSA بالای ۲۰ را بخوانید.
یک نکتهی مهم که راهنمای انجمن ارولوژی آمریکا روی آن تأکید دارد: قبل از هر آزمایش تکمیلی، خودِ PSA باید تکرار شود. در ۲۵ تا ۴۰ درصد موارد، PSA تازهبالارفته در آزمایش دوم به محدودهی طبیعی برمیگردد و اصلاً نوبت به free PSA نمیرسد.
علت بالا بودن free PSA چیست؟
این سؤال معمولاً از یک سوءتفاهم میآید. بالا بودن مقدار free PSA بهتنهایی مهم نیست؛ چیزی که تفسیر میشود درصد آن است. درصد بالای free PSA (مثلاً ۳۰ یا ۳۵ درصد) در بیشتر موارد یعنی بافت خوشخیم دارد PSA میسازد، نه بافت سرطانی؛ یعنی خبر خوب. در همان مطالعهی JAMA، سرطانهایی که با وجود درصد بالای ۲۵ پیدا شدند بیشتر در مردان مسنتر بودند و عموماً از نظر درجه و حجم تومور کمخطرتر.
فقط یک استثنا را به خاطر بسپارید: وقتی total PSA بالای ۱۰ باشد، درصد بالای free PSA دیگر آرامبخش نیست، چون این آزمایش فقط برای منطقهی خاکستری اعتبارسنجی شده است.
پایین بودن free PSA نشانه چیست؟
درصد free PSA زیر ۱۰ یعنی سهم PSA چسبیده زیاد است و این الگوی بافت سرطانی است. در این گروه، احتمال سرطان پروستات حدود ۵۰ درصد گزارش شده و در مطالعهی JAMA تا ۵۶ درصد رسید. یعنی نه «حتماً سرطان»، ولی احتمالی که نمیشود رها کرد.
در بیمارانی که در این سالها با درصد پایین free PSA دیدهام، قدم بعدی تقریباً همیشه یکسان است: معاینهی پروستات، در صورت امکان امآرآی، و بعد نمونهبرداری. کسی با این جواب تحتنظر نمیماند تا «ببینیم چه میشود».
PSA بالای ۱۰۰ به چه معناست؟
در این سطح، بحث منطقهی خاکستری و درصد free PSA تمام شده است. مطالعهای روی ۱٬۲۵۰ نمونهبرداری متوالی نشان داد وقتی PSA از ۵۰ بالاتر باشد، نمونهبرداری در ۹۸.۵ درصد موارد سرطان را تأیید میکند؛ در بازهی ۱۰۰ تا ۲۰۰ این عدد ۹۵ درصد و بالای ۲۰۰ صد درصد بود. برای مقایسه، در بازهی ۲۰ تا ۳۰ حدود ۷۴ درصد نمونهبرداریها مثبت بودند.
سؤال مهمتر در این سطح، گسترش سرطان است. PSA بالای ۲۰ در حدود ۶۵ درصد موارد با انتشار سرطان به بیرون از پروستات همراه است و این رقم برای PSA بالای ۱۰۰ به ۸۶ درصد میرسد، و این انتشار معمولاً درگیری استخوان را هم شامل میشود. در مقابل، PSA زیر ۱۰ بهندرت با انتشار همراه است.
پس با PSA بالای ۱۰۰، مسیر بررسی از سؤال «سرطان هست یا نه» به سؤال «تا کجا رفته» تغییر میکند: نمونهبرداری برای تأیید بافتی، تصویربرداری برای بررسی گسترش، و بعد برنامهی درمان که در این مرحله معمولاً با درمان هورمونی شروع میشود. اینکه در هر مرحله چه درمانی ممکن است و طول عمر چگونه است، در مطلب آیا سرطان پروستات بدخیم قابل درمان است؟ با عدد توضیح داده شده.
چه چیزهایی جواب آزمایش PSA را خراب میکنند؟
قبل از اینکه روی هر عددی حساب کنید، مطمئن شوید آزمایش در شرایط درست گرفته شده. این عوامل PSA را بهطور موقت بالا یا پایین میبرند و درصد free PSA را هم بیاعتبار میکنند:
| عامل | اثر روی PSA | چه کنیم |
|---|---|---|
| انزال | افزایش موقت | ۲۴ ساعت قبل از آزمایش، رابطهی جنسی یا خودارضایی نداشته باشید. |
| ورزش سنگین مثل دوچرخهسواری | افزایش موقت | قبل از آزمایش از فشار روی ناحیهی لگن پرهیز کنید. |
| معاینهی انگشتی پروستات، سوند یا سیستوسکوپی | افزایش | خون باید قبل از معاینه یا هر ابزارگذاری گرفته شود. |
| التهاب یا عفونت پروستات، عفونت ادراری، نمونهبرداری اخیر | تا یکی دو ماه بالا میماند | آزمایش را تا بهبود کامل عقب بیندازید. |
| داروهای بزرگی پروستات (فیناستراید، دوتاستراید) | طی ۶ تا ۱۲ ماه PSA را تا نصف پایین میآورد | حتماً به پزشک بگویید؛ عدد پایینآمده با دارو، سرطان را پنهان میکند. |
آزمایش پروستات باید چند باشد؟ و دو عددی که کنار free PSA مینشینند
مرز قراردادی ۴ نانوگرم در میلیلیتر است، ولی سقف طبیعی با سن بالا میرود، چون خودِ پروستات با سن بزرگ میشود؛ عددی که برای یک مرد ۴۵ ساله بالاست، برای یک مرد ۷۵ ساله میتواند طبیعی باشد. جدول سقف نرمال در هر دههی سنی و تفسیر PSA بین ۴ و ۱۰ را در مطلب پروستات با PSA 10 بخوانید؛ اینجا فقط دو عددی را میآوریم که در تفسیر free PSA هم به کار میآیند.
- سرعت PSA: افزایش بیش از ۰.۷۵ نانوگرم در میلیلیتر در سال مشکوک است، حتی اگر عدد هنوز زیر ۴ باشد. این معیار از مطالعهای آمده که PSA مردان را تا ۲۵ سال قبل از تشخیص دنبال کرد.
- چگالی PSA: نسبت PSA به حجم پروستات در سونوگرافی. عدد ۰.۱۵ یا بیشتر مشکوک تلقی میشود. اگر حجم پروستات خود را نمیدانید، مطلب اندازهی طبیعی و خطرناک پروستات را ببینید.
بعد از جواب free PSA، قدم بعدی چیست؟
متخصص ارولوژی فقط به دو عدد نگاه نمیکند؛ یک تصویر کامل میسازد. ترتیب معمول این است:
- تکرار PSA در شرایط درست (بدون انزال، عفونت یا معاینهی قبلی).
- معاینهی پروستات برای لمس توده یا سفتی؛ گاهی تودهای هست که PSA را زیاد بالا نبرده. اینکه آزمایش و معاینهی پروستات چگونه انجام میشود را جداگانه نوشتهایم.
- سن، سابقهی خانوادگی، سرعت و چگالی PSA کنار درصد free PSA گذاشته میشود.
- آزمایشهای تکمیلی مثل شاخص سلامت پروستات (PHI) یا 4Kscore که در موارد مرزی به تصمیم کمک میکنند.
- امآرآی پروستات پیش از نمونهبرداری؛ راهنمای انجمن ارولوژی آمریکا آن را برای پیدا کردن سرطانهای مهم توصیه میکند.
- نمونهبرداری فقط وقتی مجموع این شواهد به آن اشاره کند.
چه زمانی باید همین حالا مراجعه کرد؟
- درصد free PSA زیر ۱۰ با total PSA بین ۴ و ۱۰.
- total PSA بالای ۱۰، و بهویژه بالای ۲۰، فارغ از درصد free PSA.
- PSA که ظرف یک سال بیش از ۰.۷۵ بالا رفته، حتی اگر هنوز زیر ۴ باشد.
- هر عددی همراه با ناتوانی در ادرار کردن، خون در ادرار یا درد استخوانی مداوم در کمر و لگن.
سوالات متداول
مقدار نرمال آزمایش free PSA چقدر است؟
عدد مطلقی به نام «نرمال» برای free PSA وجود ندارد؛ درصد آن نسبت به total PSA تفسیر میشود. وقتی total PSA بین ۴ و ۱۰ است، درصد بالای ۲۵ خیالراحتکننده است و درصد زیر ۱۰ نیاز به بررسی دارد.
نسبت free PSA به total PSA چقدر باید باشد؟
هرچه بالاتر، بهتر. بالای ۲۵ درصد یعنی ریسک پایین؛ ۱۰ تا ۲۵ درصد منطقهی مرزی است که با معاینه و امآرآی تصمیم گرفته میشود؛ زیر ۱۰ درصد معمولاً به نمونهبرداری میرسد.
free PSA پایین یعنی حتماً سرطان دارم؟
نه. با درصد زیر ۱۰، احتمال سرطان حدود ۵۰ درصد است، یعنی تقریباً نیمی از این بیماران در نمونهبرداری سرطان ندارند. ولی این احتمال آنقدر بالاست که نمونهبرداری را توجیه میکند.
اگر total PSA زیر ۴ باشد، آزمایش free PSA لازم است؟
معمولاً نه. این آزمایش فقط برای بازهی ۴ تا ۱۰ اعتبارسنجی شده. زیر ۴، پیگیری سالانه و توجه به سرعت افزایش PSA مهمتر است.
PSA بالای ۱۰۰ قابل درمان است؟
PSA بالای ۱۰۰ تقریباً همیشه سرطان پروستات است و در بیشتر موارد سرطان از پروستات بیرون رفته. این یعنی بیماری پیشرفته است، ولی بیدرمان نیست؛ درمان هورمونی و روشهای دیگر میتوانند سرطان را سالها کنترل کنند. برنامهی درمان به گسترش بیماری و وضعیت عمومی بیمار بستگی دارد.
قبل از آزمایش free PSA چه کارهایی نباید کرد؟
۲۴ ساعت قبل انزال نداشته باشید، دوچرخهسواری و فشار روی لگن را کنار بگذارید، خون را قبل از معاینهی پروستات بدهید، و اگر عفونت یا التهاب دارید یا تازه نمونهبرداری شدهاید، آزمایش را یکی دو ماه عقب بیندازید.
جواب آزمایش free PSA خود را با متخصص تفسیر کنید
دکتر هوشنگ قوامی، بورد تخصصی ارولوژی از سال ۱۳۶۳ با بیش از چهل سال طبابت، درصد free PSA شما را کنار سن، معاینه، اندازهی پروستات و روند PSA میگذارد و میگوید قدم بعدی چیست: پیگیری، امآرآی یا نمونهبرداری. اگر تهران نیستید، برگهی آزمایش را برای مشاوره آنلاین با دکتر قوامی بفرستید.
مطالب این صفحه جنبهی اطلاعرسانی دارد و جایگزین معاینهی پزشک نیست. برای تفسیر جواب آزمایش خودتان با شمارهی ۰۲۱-۸۸۶۲۳۹۰۷ تماس بگیرید.
منابع
- Catalona et al., JAMA 1998: Use of the percentage of free PSA to enhance differentiation of prostate cancer from benign prostatic disease (۷۷۳ مرد ۵۰ تا ۷۵ ساله با PSA بین ۴ و ۱۰؛ مرز ۲۵ درصد، ۹۵ درصد حساسیت، حذف ۲۰ درصد نمونهبرداری، احتمال سرطان ۸ تا ۵۶ درصد، سرطانهای با درصد بالا کمخطرتر)
- StatPearls (NCBI Bookshelf): Prostate Specific Antigen (درصد free PSA زیر ۱۰ حدود ۵۰ درصد و بالای ۲۵ کمتر از ۱۰ درصد ریسک؛ سرعت ۰.۷۵ در سال؛ چگالی ۰.۱۵؛ PSA بالای ۲۰ و ۱۰۰ بهترتیب ۶۵ و ۸۶ درصد همراهی با متاستاز؛ اثر فیناستراید و دوتاستراید؛ معاینه و ابزارگذاری)
- Gerstenbluth et al., J Urol 2002: The accuracy of the increased PSA level (≥20 ng/mL) in predicting prostate cancer (۱٬۲۵۰ نمونهبرداری؛ ارزش اخباری مثبت ۷۳.۶ درصد برای ۲۰ تا ۲۹.۹، ۹۵ درصد برای ۱۰۰ تا ۱۹۹.۹، ۱۰۰ درصد برای ۲۰۰ به بالا، ۹۸.۵ درصد برای ۵۰ به بالا؛ شروع درمان هورمونی)
- National Cancer Institute: Prostate-Specific Antigen (PSA) Test (مرز ۴، حدود ۲۵ درصد سرطان در نمونهبرداریها، عفونت و التهاب و نمونهبرداری تا یکی دو ماه، دوچرخهسواری و انزال، فیناستراید و دوتاستراید، PHI و 4Kscore)
- MedlinePlus: Prostate-Specific Antigen (PSA) Test (۲۴ ساعت پرهیز از انزال، بزرگی خوشخیم و پروستاتیت و عفونت ادراری، قدمهای بعدی: تکرار آزمایش، معاینه، نمونهبرداری)
- MSD Manual Professional: Prostate Cancer (ارزش اخباری مثبت ۶۷ درصد برای PSA بالای ۱۰ و ۲۵ درصد برای ۴ تا ۱۰؛ شیوع ۱۵ درصد سرطان با PSA زیر ۴ در مردان ۵۵ به بالا؛ مرز نمونهبرداری ۱۰ تا ۲۰ درصد free PSA؛ سرعت و چگالی)
- American Urological Association: Early Detection of Prostate Cancer Guideline (تکرار PSA قبل از هر آزمایش تکمیلی، نرمالشدن در ۲۵ تا ۴۰ درصد موارد، امآرآی پیش از نمونهبرداری، نشانگرهای کمکی)
- Oesterling et al., JAMA 1993: Serum PSA in a community-based population of healthy men; age-specific reference ranges (افزایش سقف نرمال PSA با سن)
- Carter et al., JAMA 1992: Longitudinal evaluation of PSA levels in men with and without prostate disease (سرعت افزایش ۰.۷۵ در سال؛ پیگیری تا ۲۵ سال قبل از تشخیص)
