چه کسانی واریکوسل می‌گیرند؟ علت‌ها، افراد در معرض خطر و عوامل تشدیدکننده

جواب کوتاه: واریکوسل را بیشتر مردان جوان می‌گیرند. طبق Cleveland Clinic حدود ۱۵ تا ۲۰ درصد مردان واریکوسل دارند و طبق MedlinePlus شایع‌ترین سن بروز آن ۱۵ تا ۲۵ سالگی است. علتش خراب‌شدن دریچه‌های سیاهرگ‌های بیضه است، نه کاری که خودتان کرده باشید؛ و چون سیاهرگ سمت چپ مسیر سخت‌تری برای تخلیه دارد، ۸۰ تا ۹۰ درصد موارد در سمت چپ است. در ادامه می‌گویم چه کسانی بیشتر در معرض‌اند، چه چیزهایی آن را بدتر می‌کند و آیا راه پیشگیری دارد.

واریکوسل چیست؟

واریکوسل یعنی گشاد و پیچ‌خورده‌شدن سیاهرگ‌هایی که خون بیضه را برمی‌گردانند؛ همان چیزی که در پا به آن واریس می‌گویند. این سیاهرگ‌ها شبکه‌ای به نام پامپینی‌فرم می‌سازند و دریچه‌های یک‌طرفه دارند تا خون فقط رو به بالا حرکت کند. وقتی دریچه‌ها درست کار نکنند، خون برمی‌گردد و در رگ‌ها می‌ماند. نتیجه: رگ‌های برجسته، سنگینی، و بالا رفتن دمای اطراف بیضه که به تولید اسپرم آسیب می‌زند. شکل ظاهری آن را در تصاویر واریکوسل ببینید.

چه کسانی واریکوسل می‌گیرند؟

واریکوسل بیماری «افراد خاص» نیست؛ از هر پنج تا شش مرد یکی دارد و بیشترشان هیچ‌وقت متوجه نمی‌شوند. ولی چند گروه بیشتر در معرض‌اند یا بیشتر باید جدی بگیرند:

در بیمارانی که در این سال‌ها دیده‌ام، بیشترین تأخیر در تشخیص را همان گروه اول دارد: نوجوانی که خجالت می‌کشد بگوید، و خانواده‌ای که نمی‌داند باید به چه چیزی نگاه کند. یک معاینه‌ی چند دقیقه‌ای در همان دوره می‌تواند از کوچک‌ماندن بیضه جلوگیری کند.

چرا واریکوسل می‌گیریم؟

علت اصلی یکی است: دریچه‌های سیاهرگ کار نمی‌کنند. طبق MedlinePlus، واریکوسل وقتی شکل می‌گیرد که دریچه‌های آسیب‌دیده‌ی داخل سیاهرگ‌های طناب اسپرماتیک جلوی جریان درست خون را می‌گیرند. خون که باید رو به بالا و به سمت قلب برود، تحت نیروی جاذبه برمی‌گردد، در شبکه‌ی پامپینی‌فرم جمع می‌شود و رگ‌ها را کم‌کم گشاد می‌کند.

چرا دریچه‌ها خراب می‌شوند؟ در بیشتر افراد پاسخ روشنی وجود ندارد؛ به همین دلیل Cleveland Clinic صریح می‌گوید هنوز معلوم نیست چطور می‌شود از واریکوسل پیشگیری کرد. سه چیز نقش دارند: ساختار مادرزادی دریچه‌ها، آناتومی خاص سیاهرگ سمت چپ، و فشار مداومی که خون را رو به پایین هل می‌دهد.

چرا واریکوسل بیشتر در سمت چپ ایجاد می‌شود؟

طبق StatPearls، ۸۰ تا ۹۰ درصد واریکوسل‌ها در بیضه‌ی چپ است و اگر سمت چپ واریکوسل داشته باشد، در ۳۰ تا ۴۰ درصد موارد سمت راست هم درگیر است. دلیلش نقشه‌ی رگ‌هاست: سیاهرگ بیضه‌ی راست مستقیم به بزرگ‌سیاهرگ زیرین (که فشار کمی دارد) می‌ریزد، ولی سیاهرگ بیضه‌ی چپ اول به سیاهرگ کلیه‌ی چپ می‌پیوندد که فشار بالاتری دارد و با زاویه‌ی تند وارد می‌شود. همین فشار اضافه، تخلیه‌ی خون سمت چپ را سخت می‌کند.

در بعضی افراد سیاهرگ کلیه‌ی چپ بین دو شریان بزرگ شکم فشرده می‌شود (پدیده‌ی فندق‌شکن یا Nutcracker) و فشار پشت سیاهرگ بیضه باز هم بالاتر می‌رود؛ StatPearls این را یکی از سازوکارهای واریکوسل چپ می‌داند. واریکوسل سمت راستِ تنها نادر است و همان‌طور که در جدول بالا آمد، باید علتش بررسی شود.

چه چیزهایی واریکوسل را بدتر می‌کند؟

هیچ‌کدام از این‌ها واریکوسل «ایجاد» نمی‌کند، ولی همه‌شان خون بیشتری در رگ‌های بیضه جمع می‌کنند و علائم را جلو می‌اندازند:

• ایستادن طولانی: جاذبه بیشترین دشمن دریچه‌ی خراب است؛ شغل‌های ایستاده علائم را بیشتر حس می‌کنند.
• وزنه‌ی سنگین و زور زدن: فشار داخل شکم مستقیماً به سیاهرگ بیضه منتقل می‌شود؛ یبوست مزمن هم همین کار را می‌کند.
• گرما: سونا، حمام داغ طولانی و لپ‌تاپ روی پا، دمای بیضه را که همین حالا از واریکوسل بالا رفته، بالاتر می‌برد.
• سیگار و چاقی: طبق StatPearls، سیگار و چاقی نتیجه‌ی درمان واریکوسل را در مردان کم‌بارور خراب‌تر می‌کنند؛ پس پیش از هر درمانی این دو را جدی بگیرید.

Cleveland Clinic برای علائم خفیف، لباس زیر حمایتی هنگام ورزش و ایستادن طولانی و مسکن ساده را کافی می‌داند. جزئیات این مراقبت‌ها در مقاله‌ی درمان درد واریکوسل در خانه و نقش ورزش در تأثیر پیاده‌روی بر واریکوسل آمده است.

واریکوسل چه علائمی دارد و کِی باید مراجعه کرد؟

بیشتر واریکوسل‌ها بی‌علامت‌اند و در معاینه یا سونوگرافی پیدا می‌شوند. وقتی علامت داشته باشد، معمولاً سنگینی یا درد مبهم سمت چپ است که با ایستادن و آخر روز بیشتر و با دراز کشیدن کمتر می‌شود، و در موارد شدید رگ‌های پیچ‌خورده‌ای که با چشم دیده می‌شوند. راهنمای کامل و خودآزمایی در علائم و تشخیص واریکوسل در خانه.

همین حالا مراجعه کنید اگر: یک بیضه آشکارا کوچک‌تر از دیگری شده، واریکوسل سمت راست یا ناگهانی دارید، یک سال برای بارداری تلاش کرده‌اید و نشده، یا درد بعد از چند هفته مراقبت خانگی ادامه دارد. درد ناگهانی و شدید بیضه اصلاً واریکوسل نیست؛ اورژانس است.

واریکوسل چه عوارضی دارد؟

سه عارضه‌ی اصلی: کاهش تعداد و تحرک اسپرم (به‌خاطر گرما و فشار)، کوچک‌ماندن یا کوچک‌شدن بیضه‌ی درگیر، و درد مزمن. Cleveland Clinic می‌گوید واریکوسل معمولاً خطرناک نیست ولی می‌تواند مانع رشد بیضه شود و باعث ناباروری شود. تفصیل این عوارض و این‌که در کدام گرید جدی‌تر است، در عوارض واریکوسل بیضه چپ و فرق واریکوسل گرید ۲ و ۳ آمده است.

آیا واریکوسل راه پیشگیری دارد؟

جواب صادقانه: خیر. چون علت اصلی، ساختار دریچه‌ها و آناتومی رگ است، هیچ رژیم، ورزش یا قرصی ثابت نکرده که از ایجاد واریکوسل جلوگیری کند و Cleveland Clinic هم همین را می‌گوید. چیزی که قابل پیشگیری است، آسیبِ واریکوسل است: در نوجوان، طبق StatPearls، اگر واریکوسل بالینی با اختلاف اندازه‌ی بیش از ۲۰ درصد بین دو بیضه همراه باشد، درمان توصیه می‌شود تا رشد بیضه و باروری آینده حفظ شود. در بزرگسال، پرهیز از عوامل تشدیدکننده‌ی بالا و پیگیری با آزمایش اسپرم، تصمیم درمان را به‌موقع می‌کند. وقتی درمان لازم باشد، گزینه‌ها و هزینه‌شان در عمل واریکوسل چقدر طول می‌کشد و هزینه و درمان واریکوسل با دارو توضیح داده شده.

نوبت معاینه‌ی واریکوسل

اگر در یکی از گروه‌های بالا هستید یا رگ برجسته و سنگینی سمت چپ را حس می‌کنید، معاینه‌ی چند دقیقه‌ای و یک سونوگرافی داپلر تکلیف را روشن می‌کند. دکتر هوشنگ قوامی، متخصص ارولوژی با بیش از ۴۰ سال سابقه‌ی جراحی، در کلینیک جراحی میرداماد (تهران، بالاتر از میدان ونک، ابتدای میرداماد، جنب ساختمان اسکان) ویزیت می‌کند. برای رزرو نوبت تماس بگیرید: ۰۲۱-۹۱۵۵۳۷۴۷